Thiruvananthapuram, 20 ഓഗസ്റ്റ് (H.S.)

വിവരസാങ്കേതിക വിപ്ലവത്തിൻ്റെ കാലത്ത് രാജ്യം എന്നും സ്മരിക്കേണ്ട രാജീവ് ഗാന്ധിയുടെ ഓർമകൾക്ക് ഇന്ന് 82 വയസ്. 1984 ഒക്ടോബർ 31 മുതൽ 1989 ഡിസംബർ 2 വരെ ഇന്ത്യയുടെ പ്രധാനമന്ത്രിയായിരുന്ന അദ്ദേഹം 40-ാം വയസ്സിൽ അധികാരമേറ്റ രാജ്യത്തെ ഏറ്റവും പ്രായം കുറഞ്ഞ പ്രധാനമന്ത്രിയായിരുന്നു. 1944 ഓഗസ്റ്റ് 20-ന് ബോംബെയിൽ ജനിച്ച രാജീവ് ഗാന്ധി ഇന്ത്യയെ 21-ാം നൂറ്റാണ്ടിലേക്ക് നയിക്കുന്നതിൽ തറക്കല്ലിട്ട വ്യക്തി കൂടിയാണ്.

രാജ്യത്തിൻ്റെ രാഷ്ട്രീയ ചരിത്രത്തിൽ രാജീവ് ഗാന്ധിയുടെ സ്ഥാനം വ്യത്യസ്തമാണ്. ഒരു വശത്ത് നെഹ്റു- ഗാന്ധി കുടുംബത്തിൻ്റെ രാഷ്ട്രീയ പാരമ്പര്യം അദ്ദേഹത്തെ പ്രധാനമന്ത്രിപദത്തിലേക്ക് എത്തിച്ചു. മറുവശത്ത് കമ്പ്യൂട്ടർ, ടെലികമ്മ്യൂണിക്കേഷൻ, ശാസ്ത്ര-സാങ്കേതികവിദ്യ, വിദ്യാഭ്യാസം, പഞ്ചായത്തിരാജ് തുടങ്ങിയ മേഖലകളിൽ ഇന്ത്യയെ പുതിയ കാലഘട്ടത്തിലേക്ക് കൊണ്ടുപോകാനുള്ള ശ്രമങ്ങളാണ് അദ്ദേഹത്തിൻ്റെ ഭരണത്തെ ശ്രദ്ധേയമാക്കിയത്. എന്നാൽ ബോഫോഴ്സ് വിവാദം, ശ്രീലങ്കൻ നയം, ഷാ ബാനോ കേസിലെ നിയമഭേദഗതി, 1984-ലെ സിഖ് വിരുദ്ധ കലാപവുമായി ബന്ധപ്പെട്ട രാഷ്ട്രീയ വിമർശനങ്ങൾ തുടങ്ങിയവ അദ്ദേഹത്തിൻ്റെ രാഷ്ട്രീയ പാരമ്പര്യത്തെ സങ്കീർണമാക്കുകയും ചെയ്തു.

നെഹ്റു കുടുംബത്തിലെ മൂന്നാം തലമുറ

ഫിറോസ് ഗാന്ധിയുടെയും ഇന്ദിരാ ഗാന്ധിയുടെയും മകനായി 1944 ഓഗസ്റ്റ് 20-ന് ബോംബെയിലാണ് രാജീവ് ഗാന്ധി ജനിച്ചത്. ജവഹർലാൽ നെഹ്റുവിൻ്റെ കൊച്ചുമകനായിരുന്ന അദ്ദേഹം ബാല്യത്തിൻ്റെ ഒരു ഭാഗം ന്യൂഡൽഹിയിലെ തീൻമൂർത്തി ഭവനിലാണ് ചിലവഴിച്ചത്. പ്രധാനമന്ത്രിയുടെ കുടുംബത്തിൽ വളർന്നെങ്കിലും ബാല്യത്തിൽ തന്നെ രാഷ്ട്രീയത്തിലേക്ക് കടക്കണമെന്ന പ്രത്യേക താൽപര്യം രാജീവിനുണ്ടായിരുന്നില്ല.

ഇളയ സഹോദരൻ സഞ്ജയ് ഗാന്ധിയായിരുന്നു ഇന്ദിരാ ഗാന്ധിയുടെ രാഷ്ട്രീയ പിൻഗാമിയായി ആദ്യം ഉയർന്നത്. രാഷ്ട്രീയത്തിൽ നിന്ന് അകന്ന് ഒരു സാധാരണ പ്രൊഫഷണൽ ജീവിതം നയിക്കാനായിരുന്നു രാജീവിൻ്റെ ആദ്യകാല ആഗ്രഹം. എന്നാൽ 1980 ജൂൺ 23-ന് വിമാനാപകടത്തിൽ സഞ്ജയ് ഗാന്ധി മരിച്ചതോടെ രാജീവിൻ്റെ ജീവിതം നിർണായകമായി മാറി.

പൈലറ്റിൽ നിന്ന് രാഷ്ട്രീയത്തിലേക്ക്

വിദേശത്ത് പഠിച്ചശേഷം രാജീവ് ഗാന്ധി ഇന്ത്യയിലേക്ക് മടങ്ങി. പിന്നീട് ഇന്ത്യൻ എയർലൈൻസിൽ പൈലറ്റായി ജോലി ചെയ്തു. രാഷ്ട്രീയത്തിൽ സജീവമാകാൻ താൽപര്യമില്ലാതിരുന്ന അദ്ദേഹം കുടുംബസമ്മർദവും രാഷ്ട്രീയ സാഹചര്യങ്ങളും മൂലം പിന്നീട് കോൺഗ്രസിൽ സജീവമായി.

1970-കളുടെ അവസാനം രാഷ്ട്രീയത്തിലേക്കുള്ള പ്രവേശനം ആരംഭിച്ച രാജീവ് ഗാന്ധി 1981-ൽ അമേഠിയിൽ നിന്ന് ലോക്സഭയിലേക്ക് തെരഞ്ഞെടുക്കപ്പെട്ടു. ഇന്ദിരാ ഗാന്ധിയുടെ വധത്തിന് ശേഷം 1984 ഒക്ടോബർ 31-ന് പ്രധാനമന്ത്രിയായി സത്യപ്രതിജ്ഞ ചെയ്യുമ്പോൾ അദ്ദേഹത്തിന് 40 വയസ്സ് മാത്രമായിരുന്നു ഉണ്ടായിരുന്നത്.

1984: വൻ ജനവിധി

ഇന്ദിരാ ഗാന്ധിയുടെ വധത്തെത്തുടർന്നുണ്ടായ അതീവ വികാരനിർഭരമായ രാഷ്ട്രീയ സാഹചര്യത്തിൽ രാജീവ് ഗാന്ധി ലോക്സഭാ തെരഞ്ഞെടുപ്പ് പ്രഖ്യാപിച്ചു. 1984-ലെ തെരഞ്ഞെടുപ്പിൽ കോൺഗ്രസ് ചരിത്രത്തിലെ ഏറ്റവും വലിയ വിജയങ്ങളിലൊന്ന് നേടി. തെരഞ്ഞെടുപ്പ് കമ്മീഷൻ്റെ കണക്കുകൾ പ്രകാരം കോൺഗ്രസ് 404 സീറ്റുകൾ നേടി; വോട്ട് വിഹിതം 49.10 ശതമാനമായിരുന്നു. യുവത്വം, ആധുനികത, സാങ്കേതികവിദ്യ, ഭരണപരിഷ്കാരം എന്നിവ മുന്നോട്ടുവച്ചാണ് രാജീവ് ഗാന്ധി പുതിയ ഇന്ത്യയുടെ രാഷ്ട്രീയ പ്രതിച്ഛായ സൃഷ്ടിക്കാൻ ശ്രമിച്ചത്.

21-ാം നൂറ്റാണ്ടിലേക്ക് ഇന്ത്യ

രാജീവ് ഗാന്ധിയുടെ രാഷ്ട്രീയ കാഴ്ചപ്പാടിൻ്റെ കേന്ദ്രബിന്ദുവായിരുന്നു ഇന്ത്യയെ 21-ാം നൂറ്റാണ്ടിലേക്ക് കൊണ്ടുപോകുക എന്ന ആശയം. കമ്പ്യൂട്ടർ സാങ്കേതികവിദ്യ, ടെലികമ്മ്യൂണിക്കേഷൻ, ഇലക്ട്രോണിക്സ്, ശാസ്ത്ര-സാങ്കേതികവിദ്യ എന്നിവയുടെ വളർച്ച രാജ്യത്തിൻ്റെ ഭാവിക്ക് നിർണായകമാണെന്ന് അദ്ദേഹം വാദിച്ചു. 1980-കളിൽ കമ്പ്യൂട്ടറുകൾ സർക്കാർ ഓഫീസുകളിലും ബാങ്കുകളിലും വ്യവസായങ്ങളിലും വ്യാപകമായി ഉപയോഗിക്കാനുള്ള ശ്രമങ്ങൾ ശക്തമായി. ടെലികമ്മ്യൂണിക്കേഷൻ മേഖലയിലെ ആധുനികവൽക്കരണത്തിനും പുതിയ സാങ്കേതിക സ്ഥാപനങ്ങൾക്കും അദ്ദേഹത്തിൻ്റെ കാലത്ത് വലിയ പ്രോത്സാഹനം ലഭിച്ചു. പിന്നീട് ഇന്ത്യയുടെ ഐടി മേഖലയുടെ വളർച്ചയ്ക്ക് സഹായകമായ അടിസ്ഥാനപരമായ മാറ്റങ്ങളുടെ തുടക്കകാലമായി ഈ ഘട്ടത്തെ പലരും വിലയിരുത്തുന്നു.

വിദ്യാഭ്യാസ രംഗത്തെ ഇടപെടലുകൾ

1986-ലെ ദേശീയ വിദ്യാഭ്യാസ നയം രാജീവ് ഗാന്ധി സർക്കാരിൻ്റെ പ്രധാന ഇടപെടലുകളിലൊന്നായിരുന്നു. ശാസ്ത്ര-സാങ്കേതിക വിദ്യാഭ്യാസം, പ്രാഥമിക വിദ്യാഭ്യാസത്തിൻ്റെ വ്യാപനം, പിന്നാക്ക വിഭാഗങ്ങളിലേക്കുള്ള വിദ്യാഭ്യാസാവസരങ്ങൾ എന്നിവയ്ക്ക് കൂടുതൽ പ്രാധാന്യം നൽകുകയായിരുന്നു ലക്ഷ്യം.ഗ്രാമീണ മേഖലയിലെ മികവുറ്റ വിദ്യാർഥികൾക്ക് മികച്ച വിദ്യാഭ്യാസം നൽകുന്നതിനുള്ള ജവഹർ നവോദയ വിദ്യാലയങ്ങളുടെ ആശയവും ഈ കാലഘട്ടത്തിലാണ് രൂപപ്പെട്ടത്.

വോട്ടവകാശ പ്രായം 21ൽ നിന്ന് 18 ആയി

രാജീവ് ഗാന്ധി സർക്കാരിൻ്റെ ഏറ്റവും വലിയ രാഷ്ട്രീയ തീരുമാനങ്ങളിലൊന്നായിരുന്നു വോട്ടവകാശ പ്രായം 21ൽ നിന്ന് 18 ആക്കി കുറച്ചത്. യുവജനങ്ങളെ നേരിട്ട് ജനാധിപത്യ പ്രക്രിയയുടെ ഭാഗമാക്കുകയായിരുന്നു ഇതിൻ്റെ ലക്ഷ്യം. ഇതോടെ ഇന്ത്യയിലെ കോടിക്കണക്കിന് യുവാക്കൾക്ക് തെരഞ്ഞെടുപ്പിൽ വോട്ട് ചെയ്യാനുള്ള ഭരണഘടനാപരമായ അവകാശം ലഭിച്ചു. ഇന്ത്യൻ രാഷ്ട്രീയത്തിലെ യുവജനങ്ങളുടെ പങ്കാളിത്തം ഇതോടെ ഗണ്യമായി വർധിച്ചു.

പഞ്ചായത്തിരാജ്: അധികാരം ഗ്രാമങ്ങളിലേക്ക്

തദ്ദേശസ്വയംഭരണ സ്ഥാപനങ്ങൾക്ക് ഭരണഘടനാപരമായ പദവി നൽകാനുള്ള ശ്രമവും രാജീവ് ഗാന്ധിയുടെ പ്രധാന പരിഷ്കാര അജൻഡയിലുണ്ടായിരുന്നു. 1989-ൽ പഞ്ചായത്തിരാജുമായി ബന്ധപ്പെട്ട ഭരണഘടനാ ഭേദഗതി ബില്ലുകൾ അവതരിപ്പിച്ചെങ്കിലും അദ്ദേഹത്തിൻ്റെ സർക്കാരിന് അവ പാസാക്കാൻ കഴിഞ്ഞില്ല. പിന്നീട് 73-ാം, 74-ാം ഭരണഘടനാ ഭേദഗതികളിലൂടെ പഞ്ചായത്തുകൾക്കും നഗരസഭകൾക്കും ഭരണഘടനാപരമായ പദവി ലഭിച്ചു. അതിനാൽ രാജീവ് ഗാന്ധിയുടെ കാലത്തെ പഞ്ചായത്തിരാജ് ശ്രമങ്ങൾ ഇന്ത്യൻ തദ്ദേശഭരണ സംവിധാനത്തിൻ്റെ പരിണാമത്തിലെ പ്രധാന ഘട്ടമായി കണക്കാക്കപ്പെടുന്നു.

അസം, മിസോറം, പഞ്ചാബ്: സമാധാനശ്രമങ്ങൾപ്രാദേശിക സംഘർഷങ്ങൾ പരിഹരിക്കുന്നതിനും ദേശീയ ഐക്യം ശക്തിപ്പെടുത്തുന്നതിനുമായി രാജീവ് ഗാന്ധി സർക്കാർ നിരവധി രാഷ്ട്രീയ കരാറുകൾക്ക് നേതൃത്വം നൽകി. അസം കരാർ (1985) ദീർഘകാല അസം പ്രക്ഷോഭത്തിന് രാഷ്ട്രീയ പരിഹാരം കണ്ടെത്താനുള്ള പ്രധാന ശ്രമമായിരുന്നു. അസം കരാറിൻ്റെ നടപ്പാക്കലിനായി പിന്നീട് പ്രത്യേക സംവിധാനങ്ങളും പദ്ധതികളും രൂപപ്പെട്ടു. മിസോറം സമാധാനകരാർ (1986) വടക്കുകിഴക്കൻ ഇന്ത്യയിലെ ദീർഘകാല സായുധ സംഘർഷത്തിന് രാഷ്ട്രീയ പരിഹാരത്തിലേക്കുള്ള വഴിതുറന്നു. പഞ്ചാബ് കരാർ (1985) അന്നത്തെ അകാലി നേതൃത്വവുമായി ധാരണയിലെത്താനുള്ള ശ്രമമായിരുന്നു. എന്നാൽ കരാറിൻ്റെ എല്ലാ ലക്ഷ്യങ്ങളും പൂർണമായി നടപ്പാക്കാൻ കഴിഞ്ഞില്ല.ശ്രീലങ്ക: ഏറ്റവും വിവാദമായ വിദേശനയംരാജീവ് ഗാന്ധിയുടെ പ്രധാനമന്ത്രിപദത്തിലെ ഏറ്റവും സങ്കീർണമായ അധ്യായങ്ങളിലൊന്നാണ് ശ്രീലങ്ക. 1987 ജൂലൈ 29-ന് ശ്രീലങ്കൻ പ്രസിഡൻ്റ് ജെ ആർ ജയവർധനെയും രാജീവ് ഗാന്ധിയും ഇന്ത്യ-ശ്രീലങ്ക കരാറിൽ ഒപ്പുവച്ചു. ശ്രീലങ്കയിലെ തമിഴ് പ്രശ്നത്തിന് രാഷ്ട്രീയ പരിഹാരം കണ്ടെത്തുകയും അക്രമം അവസാനിപ്പിക്കുകയും രാജ്യത്തിൻ്റെ ഏകതയും പരമാധികാരവും സംരക്ഷിക്കുകയും ചെയ്യുകയായിരുന്നു കരാറിൻ്റെ പ്രധാന ലക്ഷ്യം. കരാറിൻ്റെ ഭാഗമായി ഇന്ത്യൻ സമാധാനസേനയായ (ഐപികെഎഫ് - IPKF- INDIAN PEACE KEEPING FORCE) ശ്രീലങ്കയിൽ പ്രവേശിച്ചു. എന്നാൽ പിന്നീട് ഇന്ത്യൻ സേനയും എൽടിടിഇയും തമ്മിൽ ഏറ്റുമുട്ടൽ ആരംഭിച്ചതോടെ നയം വലിയ വിവാദമായി. ശ്രീലങ്കൻ പ്രശ്നം രാജീവ് ഗാന്ധിയുടെ രാഷ്ട്രീയ ജീവിതത്തിലും ഒടുവിൽ അദ്ദേഹത്തിൻ്റെ മരണത്തിലും നിർണായകമായി.ഷാ ബാനോ കേസ്1985-ലെ ഷാ ബാനോ കേസിൽ സുപ്രീം കോടതി വിധിക്ക് പിന്നാലെ മുസ്ലിം വ്യക്തിനിയമവുമായി ബന്ധപ്പെട്ട വലിയ രാഷ്ട്രീയ-സാമൂഹിക ചർച്ച രാജ്യത്ത് ഉയർന്നു. 1986-ൽ രാജീവ് ഗാന്ധി സർക്കാർ മുസ്ലിം സ്ത്രീകളുടെ (വിവാഹമോചനവുമായി ബന്ധപ്പെട്ട അവകാശ സംരക്ഷണം) നിയമം (Muslim Women (Protection of Rights on Divorce) Act) പാസാക്കി. ഈ തീരുമാനം ഒരു വശത്ത് മുസ്ലിം മതനേതൃത്വത്തെ അനുകൂലിച്ചുവെന്ന വിമർശനത്തിനും മറുവശത്ത് മുസ്ലിം സ്ത്രീകളുടെ അവകാശങ്ങൾ പരിമിതപ്പെടുത്തിയെന്ന വിമർശനത്തിനും ഇടയാക്കി. മതനിരപേക്ഷതയും ന്യൂനപക്ഷാവകാശങ്ങളും സംബന്ധിച്ച ദേശീയ രാഷ്ട്രീയത്തിലെ നിർണായക വിവാദമായി ഇത് മാറി.ബോഫോഴ്സ്: ഭരണത്തിൻ്റെ വലിയ തിരിച്ചടിരാജീവ് ഗാന്ധി സർക്കാരിനെ ഏറ്റവും കൂടുതൽ പ്രതിരോധത്തിലാക്കിയത് ബോഫോഴ്സ് തോക്കിടപാട് ആയിരുന്നു. സ്വീഡിഷ് കമ്പനിയായ ബോഫോഴ്സിൽ നിന്ന് ഇന്ത്യൻ സൈന്യത്തിനായി ഹോവിറ്റ്സർ തോക്കുകൾ വാങ്ങിയ ഇടപാടിൽ ഇടനിലക്കാർക്കും കമ്മീഷനും സംബന്ധിച്ച ആരോപണങ്ങൾ ഉയർന്നു. രാജീവ് ഗാന്ധിക്ക് നേരിട്ട് അഴിമതിയിൽ പങ്കുണ്ടെന്ന ആരോപണം അദ്ദേഹം നിഷേധിച്ചു. എന്നാൽ വിവാദം അദ്ദേഹത്തിൻ്റെ ''ശുദ്ധമായ ഭരണ'' പ്രതിച്ഛായയ്ക്ക് വലിയ ആഘാതമായി. 1989-ലെ ലോക്സഭാ തെരഞ്ഞെടുപ്പിൽ കോൺഗ്രസിന് ഭൂരിപക്ഷം നഷ്ടപ്പെട്ടു. കോൺഗ്രസ് 197 സീറ്റുകളിലേക്ക് ചുരുങ്ങി.രാജീവ് ഗാന്ധിയുടെ രാഷ്ട്രീയജീവിതത്തെ പിടിച്ചുലച്ച ആരോപണം

രാജീവ് ഗാന്ധിയുടെ രാഷ്ട്രീയജീവിതത്തിലെ ഏറ്റവും വലിയ വിവാദമായി ചരിത്രത്തിൽ ഇടംപിടിച്ചതാണ് ബോഫോഴ്സ് തോക്കിടപാട്. 1986-ൽ സ്വീഡിഷ് ആയുധനിർമാണ കമ്പനിയായ എ.ബി. ബോഫോഴ്സിൽ നിന്ന് ഇന്ത്യൻ സൈന്യത്തിനായി 155 മില്ലിമീറ്റർ ഹോവിറ്റ്സർ തോക്കുകൾ വാങ്ങിയ കരാറിലാണ് അഴിമതി ആരോപണം ഉയർന്നത്. ഇടനിലക്കാരില്ലാതെ കരാർ നടപ്പാക്കുമെന്ന വ്യവസ്ഥ ഉണ്ടായിരുന്നിട്ടും ഇടനിലക്കാർക്ക് അനധികൃത കമ്മീഷൻ നൽകിയെന്ന ആരോപണമാണ് പിന്നീട് വലിയ രാഷ്ട്രീയ കൊടുങ്കാറ്റായി മാറിയത്.

ഇന്ത്യൻ സർക്കാർ 1986 മാർച്ചിലാണ് ബോഫോഴ്സുമായി തോക്കുകൾ വാങ്ങാനുള്ള കരാറിൽ ഒപ്പുവച്ചത്. കരാറിൻ്റെ മൂല്യം ഏകദേശം 1,437 കോടി രൂപയായിരുന്നു. പിന്നീട് സ്വീഡിഷ് റേഡിയോ പുറത്തുവിട്ട റിപ്പോർട്ടിലാണ് ഇന്ത്യൻ കരാറിൽ കോടികളുടെ കമ്മീഷൻ നൽകിയെന്ന ആരോപണം ആദ്യമായി ശക്തമായി ഉയർന്നത്.

അന്നത്തെ പ്രധാനമന്ത്രി രാജീവ് ഗാന്ധി ഇടപാടിൽ നേരിട്ട് അഴിമതി നടത്തിയെന്നായിരുന്നു രാഷ്ട്രീയ ആരോപണങ്ങളുടെ കാതൽ. എന്നാൽ അദ്ദേഹം തുടക്കം മുതൽ ആരോപണം നിഷേധിച്ചു. ബോഫോഴ്സ് ഇടപാടിൽ താൻ യാതൊരു കമ്മീഷനും സ്വീകരിച്ചിട്ടില്ലെന്നും കരാറിൽ ഇടനിലക്കാരെ ഉപയോഗിച്ചിട്ടില്ലെന്നും അദ്ദേഹം വ്യക്തമാക്കി.

എന്നാൽ പ്രതിപക്ഷം വിഷയം ഏറ്റെടുത്തതോടെ ബോഫോഴ്സ് രാജീവ് ഗാന്ധി സർക്കാരിനെതിരായ ഏറ്റവും വലിയ രാഷ്ട്രീയ ആയുധമായി മാറി. ''അഴിമതിക്കെതിരെ ശുദ്ധമായ ഭരണ''മെന്ന പ്രതിച്ഛായയോടെ അധികാരത്തിലെത്തിയ യുവപ്രധാനമന്ത്രിയുടെ പ്രതിച്ഛായയ്ക്ക് ആരോപണം വലിയ ആഘാതമായി.

സിബിഐ അന്വേഷണം

1990 ജനുവരി 22-ന് സിബിഐ ബോഫോഴ്സ് ഇടപാടുമായി ബന്ധപ്പെട്ട് കേസ് രജിസ്റ്റർ ചെയ്തു. വർഷങ്ങളോളം നീണ്ട അന്വേഷണത്തിനുശേഷം 1999-ലും 2000-ലും കുറ്റപത്രങ്ങൾ സമർപ്പിച്ചു. പ്രതിരോധ സെക്രട്ടറി എസ് കെ ഭട്നാഗർ, ബോഫോഴ്സ് ഏജൻ്റ് വിൻ ചദ്ദ, ഇറ്റാലിയൻ വ്യവസായി ഒട്ടാവിയോ ക്വാത്രോച്ചി, ബോഫോഴ്സ് കമ്പനി, അതിൻ്റെ അന്നത്തെ മേധാവി മാർട്ടിൻ അർബോ എന്നിവരുടെ പേരുകൾ കേസിൽ ഉൾപ്പെട്ടു. പിന്നീട് ഹിന്ദുജ സഹോദരന്മാരെയും പ്രതികളാക്കി.

2004: രാജീവ് ഗാന്ധിക്ക് നിർണായക ആശ്വാസം

ബോഫോഴ്സ് കേസിലെ ഏറ്റവും പ്രധാനപ്പെട്ട നിയമപരമായ വഴിത്തിരിവ് 2004 ഫെബ്രുവരി 4-നായിരുന്നു. ഡൽഹി ഹൈക്കോടതി ജസ്റ്റിസ് ജെ ഡി കപൂർ രാജീവ് ഗാന്ധിക്കെതിരായ കൈക്കൂലി, അഴിമതി സംബന്ധിച്ച കുറ്റങ്ങൾ നിലനിൽക്കാൻ മതിയായ തെളിവില്ലെന്ന് കണ്ടെത്തി അവ റദ്ദാക്കി. രാജീവ് ഗാന്ധിക്കും എസ് കെ ഭട്നാഗറിനുമെതിരെ കൈക്കൂലി സ്വീകരിച്ചതിന് തെളിവൊന്നും അന്വേഷണത്തിൽ കണ്ടെത്താനായില്ലെന്ന് വിധിയിൽ വ്യക്തമാക്കിയിരുന്നു. രാജീവ് ഗാന്ധിയെ ബോഫോഴ്സ് അഴിമതിക്കേസിൽ കോടതി കുറ്റക്കാരനാക്കിയിട്ടില്ല, മറിച്ച് അദ്ദേഹത്തിനെതിരായ അഴിമതി-കൈക്കൂലി കുറ്റങ്ങൾ ഡൽഹി ഹൈക്കോടതി റദ്ദാക്കുകയായിരുന്നു.

2005: ഹിന്ദുജ സഹോദരന്മാർക്കും ബോഫോഴ്സ് കമ്പനിക്കും ആശ്വാസം

2005 മേയ് 31-ന് ഡൽഹി ഹൈക്കോടതി ഹിന്ദുജ സഹോദരന്മാർക്കെതിരായ ശേഷിച്ച നടപടികളും റദ്ദാക്കി. ബോഫോഴ്സ് കമ്പനിക്കെതിരായ നടപടികളും കോടതി അവസാനിപ്പിച്ചു. കേസിൻ്റെ 14 വർഷത്തെ അന്വേഷണത്തെക്കുറിച്ച് കോടതി കടുത്ത വിമർശനം രേഖപ്പെടുത്തി. അന്വേഷണം വലിയ കാലതാമസത്തിലേക്ക് നീണ്ടെന്നും അതിൻ്റെ സാമ്പത്തിക ചെലവ് വൻതോതിലായിരുന്നെന്നും കോടതി ചൂണ്ടിക്കാട്ടി. തുടർന്ന് ഹിന്ദുജ സഹോദരന്മാർക്കും ബോഫോഴ്സ് കമ്പനിക്കുമെതിരായ നടപടികൾ തുടരാനാവില്ലെന്ന് കോടതി വ്യക്തമാക്കി.

ക്വാത്രോച്ചി: നീണ്ടുനിന്ന മറ്റൊരു അധ്യായംബോഫോഴ്സ് കേസിൽ ഏറെ ചർച്ചയായ പേരായിരുന്നു ഒട്ടാവിയോ ക്വാത്രോച്ചി. അന്വേഷണത്തിൽ അദ്ദേഹത്തിൻ്റെ പങ്ക് സംബന്ധിച്ച് സിബിഐ നടപടികൾ സ്വീകരിച്ചെങ്കിലും ഇന്ത്യയിലെ നിയമനടപടികൾ വർഷങ്ങളോളം നീണ്ടു. ക്വാത്രോച്ചിക്കെതിരായ നടപടികൾ പിന്നീട് സിബിഐയുടെ അപേക്ഷയെ തുടർന്ന് അവസാനിപ്പിക്കുന്ന ഘട്ടത്തിലെത്തി. ഇതോടെ കേസിലെ പ്രധാന പ്രതികളിൽ ഒരാളുമായി ബന്ധപ്പെട്ട നടപടികളും അവസാനിച്ചു.2026: ദീർഘകാല നിയമപോരാട്ടത്തിന് അന്തിമ സമാപനംബോഫോഴ്സ് കേസിൻ്റെ നിയമചരിത്രത്തിൽ ഏറ്റവും പുതിയ നിർണായക സംഭവം 2026 ഓഗസ്റ്റ് 7-ന് സുപ്രീം കോടതിയിൽ സംഭവിച്ചു. 2005-ൽ ഡൽഹി ഹൈക്കോടതി ഹിന്ദുജ സഹോദരന്മാർക്കെതിരായ ക്രിമിനൽ നടപടികൾ റദ്ദാക്കിയതിനെ ചോദ്യം ചെയ്തുകൊണ്ടുള്ള വർഷങ്ങളായുള്ള നിയമനടപടിയാണ് സുപ്രീം കോടതി തള്ളിയത്. ഇതോടെ ബോഫോഴ്സ് കേസുമായി ബന്ധപ്പെട്ട ദീർഘകാല നിയമപോരാട്ടത്തിന് പ്രായോഗികമായി സമാപനമായി.1989ന് ശേഷം പ്രതിപക്ഷ നേതാവ്

1989-ൽ പ്രധാനമന്ത്രിപദം നഷ്ടപ്പെട്ട രാജീവ് ഗാന്ധി ലോക്സഭയിലെ പ്രതിപക്ഷനേതാവായി. വി പി സിംഗ് സർക്കാർ അധികാരത്തിലെത്തിയെങ്കിലും ദേശീയ രാഷ്ട്രീയത്തിൽ രാജീവ് ഗാന്ധി നിർണായക ശക്തിയായി തുടർന്നു. 1991-ലെ ലോക്സഭാ തെരഞ്ഞെടുപ്പ് പ്രചാരണത്തിൽ കോൺഗ്രസിനെ വീണ്ടും അധികാരത്തിലെത്തിക്കാനുള്ള ശ്രമത്തിലായിരുന്നു അദ്ദേഹം.

ശ്രീപെരുമ്പത്തൂർ: രാഷ്ട്രീയ ജീവിതത്തിൻ്റെ അന്ത്യമുഹൂർത്തം

1991 മേയ് 21-ന് തമിഴ്നാട്ടിലെ ശ്രീപെരുമ്പത്തൂരിൽ തെരഞ്ഞെടുപ്പ് പ്രചാരണത്തിനിടെ രാജീവ് ഗാന്ധി വധിക്കപ്പെട്ടു. ഒരു ചാവേർ ആക്രമണത്തിലൂടെയാണ് കൊലപാതകം നടന്നത്. ആഭ്യന്തര മന്ത്രാലയത്തിൻ്റെ 1991-92 വാർഷിക റിപ്പോർട്ട് പ്രകാരം സ്ഫോടനത്തിൽ രാജീവ് ഗാന്ധിയോടൊപ്പം 17 പേർ കൂടി കൊല്ലപ്പെട്ടു. കൊലപാതകത്തെ തുടർന്ന് അന്വേഷണം നടത്താൻ കേന്ദ്ര അന്വേഷണ ഏജൻസികൾക്ക് അധികാരം നൽകി. സംഭവവുമായി ബന്ധപ്പെട്ട ഗൂഢാലോചനയും സുരക്ഷാ വീഴ്ചകളും അന്വേഷിക്കാൻ ജസ്റ്റിസ് ജെ എസ് വർമ്മ അധ്യക്ഷനായ കമ്മീഷനും പിന്നീട് വിവിധ അന്വേഷണ സംവിധാനങ്ങളും പ്രവർത്തിച്ചു. രാജീവ് ഗാന്ധിയുടെ വധം ഇന്ത്യയുടെ രാഷ്ട്രീയത്തെയും ശ്രീലങ്കൻ ആഭ്യന്തര സംഘർഷവുമായി ബന്ധപ്പെട്ട ഇന്ത്യൻ നയത്തെയും ദീർഘകാലം സ്വാധീനിച്ചു.

രാജീവ് ഗാന്ധി വധക്കേസിൽ ആകെ 7 പ്രതികളാണ് ശിക്ഷിക്കപ്പെട്ടിരുന്നത്. സുപ്രീം കോടതിയുടെ ഉത്തരവിനെ തുടർന്ന് ഇവരെ പിന്നീട് വെറുതെവിടുകയോ മോചിപ്പിക്കുകയോ ചെയ്തിട്ടുണ്ട്. നളിനി ശ്രീഹരൻ (ജീവപര്യന്തം തടവിന് ശിക്ഷിക്കപ്പെട്ടു, 2022 നവംബറിൽ മോചിതയായി) ശ്രീഹരൻ എന്ന മുരുകൻ (നളിനിയുടെ ഭർത്താവ്, 2022-ൽ മോചിതനായി, പിന്നീട് ശ്രീലങ്കയിലേക്ക് നാടുകടത്തി) ശാന്തൻ എന്ന ടി. സുതേന്ദ്രരാജ (2022ൽ മോചിതനായി, 2024 ഫെബ്രുവരിയിൽ അന്തരിച്ചു) എ ജി പേരറിവാളൻ (31 വർഷത്തെ തടവ്ശിക്ഷയ്ക്കു ശേഷം 2022 മേയിൽ സുപ്രീം കോടതി മോചിതനാക്കി) റോബർട്ട് പയാസ് (2022ൽ മോചിതനായി, ശ്രീലങ്കയിലേക്ക് നാടുകടത്തി )ജയകുമാർ (റോബർട്ട് പയാസിൻ്റെ ബന്ധു, 2022-ൽ മോചിതനായി, ശ്രീലങ്കയിലേക്ക് നാടുകടത്തി) പി രവിചന്ദ്രൻ (2022 നവംബറിൽ മോചിതനായി). ഇതിൽ നളിനി, മുരുകൻ, ശാന്തൻ, പേരറിവാളൻ എന്നിവരുടെ വധശിക്ഷയാണ് പിന്നീട് സുപ്രീം കോടതി ജീവപര്യന്തമായി കുറച്ചത്. ദീർഘകാലത്തെ തടവിന് ശേഷമാണ് ഇവരെല്ലാവരും ജയിൽ മോചിതരായത്.

ഭാരതരത്നം

മരണത്തിന് പിന്നാലെ 1991 ജൂലൈ 6-ന് രാജീവ് ഗാന്ധിക്ക് മരണാനന്തരമായി ഭാരതരത്നം നൽകി. രാഷ്ട്രപതിയുടെ സെക്രട്ടേറിയറ്റ് പുറപ്പെടുവിച്ച ഔദ്യോഗിക വിജ്ഞാപനത്തിലാണ് പുരസ്കാരം രേഖപ്പെടുത്തിയിരിക്കുന്നത്. രാജീവ് ഗാന്ധിയുടെ പേരിൽ പിന്നീട് രാജ്യത്ത് നിരവധി സ്ഥാപനങ്ങളും പദ്ധതികളും പുരസ്കാരങ്ങളും അറിയപ്പെട്ടു. കായികരംഗത്തെ പരമോന്നത ദേശീയ പുരസ്കാരമായിരുന്ന രാജീവ് ഗാന്ധി ഖേൽ രത്ന പുരസ്കാരം 1991-92ൽ ആരംഭിച്ചതായി കേന്ദ്ര കായിക മന്ത്രാലയം രേഖപ്പെടുത്തുന്നു.

രാജീവ് ഗാന്ധിയുടെ പാരമ്പര്യം

രാജീവ് ഗാന്ധിയെ വിലയിരുത്തുമ്പോൾ രണ്ട് വ്യത്യസ്ത മുഖങ്ങൾ കാണാം. ഒന്നാമത്തേത്, ആധുനിക ഇന്ത്യയുടെ സാങ്കേതിക പരിവർത്തനത്തിന് രാഷ്ട്രീയ പിന്തുണ നൽകിയ യുവ നേതാവായിരുന്നു അദ്ദേഹം. കമ്പ്യൂട്ടർവൽക്കരണം, ടെലികമ്മ്യൂണിക്കേഷൻ, വിദ്യാഭ്യാസ പരിഷ്കാരം, യുവജനങ്ങളുടെ രാഷ്ട്രീയ പങ്കാളിത്തം, തദ്ദേശഭരണം എന്നിവയിൽ അദ്ദേഹം മുന്നോട്ടുവച്ച ആശയങ്ങൾ പിന്നീട് ഇന്ത്യൻ ഭരണ-സാമ്പത്തിക സംവിധാനത്തിൽ വലിയ സ്വാധീനം ചെലുത്തി.

രണ്ടാമത്തേത്, വിവാദങ്ങളാൽ അടയാളപ്പെട്ട പ്രധാനമന്ത്രി എന്നതാണ്. 1984-ലെ സിഖ് വിരുദ്ധ കലാപം കൈകാര്യം ചെയ്ത രീതിയെച്ചൊല്ലിയുള്ള വിമർശനങ്ങൾ, ഷാ ബാനോ കേസ്, ബോഫോഴ്സ്, ശ്രീലങ്കൻ നയം എന്നിവ അദ്ദേഹത്തിൻ്റെ രാഷ്ട്രീയ പാരമ്പര്യത്തിൽ ഇന്നും ചർച്ച ചെയ്യപ്പെടുന്നു.

അതുകൊണ്ടുതന്നെ രാജീവ് ഗാന്ധി കേവലം നെഹ്റു-ഗാന്ധി കുടുംബത്തിലെ മറ്റൊരു പ്രധാനമന്ത്രിയല്ല, ഇന്ത്യ പരമ്പരാഗത ഭരണരീതികളിൽ നിന്ന് കമ്പ്യൂട്ടർ, ടെലികമ്മ്യൂണിക്കേഷൻ, ആധുനിക ശാസ്ത്രം എന്നിവയുടെ കാലഘട്ടത്തിലേക്ക് മാറിക്കൊണ്ടിരുന്ന നിർണായക ഘട്ടത്തിൻ്റെ രാഷ്ട്രീയ മുഖമായിരുന്നു.

രാജീവ് ഗാന്ധിയുടെ കേരള സന്ദർശനങ്ങൾ

ഇന്ത്യയുടെ മുൻ പ്രധാനമന്ത്രി രാജീവ് ഗാന്ധിയുടെ കേരള സന്ദർശനങ്ങൾ സംസ്ഥാനത്തിൻ്റെ രാഷ്ട്രീയചരിത്രത്തിലെ ശ്രദ്ധേയമായ അധ്യായങ്ങളാണ്. പ്രധാനമന്ത്രിയായിരിക്കെയും പിന്നീട് പ്രതിപക്ഷനേതാവെന്ന നിലയിലും അദ്ദേഹം കേരളത്തിലെത്തിയിട്ടുണ്ട്. രാഷ്ട്രീയ പരിപാടികൾക്കൊപ്പം കേരളത്തിൻ്റെ സാമൂഹിക, സാംസ്കാരിക ജീവിതവുമായി നേരിട്ട് ഇടപഴകാനും അദ്ദേഹം ശ്രമിച്ചിരുന്നു.

1984 ഒക്ടോബറിൽ ഇന്ദിരാഗാന്ധിയുടെ വധത്തെ തുടർന്ന് പ്രധാനമന്ത്രിയായ രാജീവ് ഗാന്ധി രാജ്യത്തിൻ്റെ വിവിധ ഭാഗങ്ങളിലെ ജനജീവിതം നേരിട്ട് മനസ്സിലാക്കുന്നതിനായി നടത്തിയ യാത്രകളുടെ ഭാഗമായി 1985ൽ കേരളത്തിലെത്തി. അന്ന് ഭാര്യ സോണിയ ഗാന്ധിയും അദ്ദേഹത്തോടൊപ്പമുണ്ടായിരുന്നു.

കുട്ടനാട്ടിലെത്തിയ രാജീവ്- സോണിയ ദമ്പതികൾ ജലഗതാഗതത്തിലൂടെ ഗ്രാമീണ ജീവിതം അടുത്തറിഞ്ഞു. നാട്ടുകാരുമായി ആശയവിനിമയം നടത്തുകയും കുട്ടനാടിൻ്റെ കായൽ ജീവിതം നേരിൽ കാണുകയും ചെയ്തു. ആലപ്പുഴയിലെ പുളിങ്കുന്നിൽ ഇവർക്കായി വള്ളംകളിയും സംഘടിപ്പിച്ചിരുന്നു.

ഗുരുവായൂർ സന്ദർശനം

രാജീവ് ഗാന്ധിയുടെ കേരള സന്ദർശനങ്ങളിലെ ഏറ്റവും ശ്രദ്ധേയമായ അധ്യായങ്ങളിലൊന്നാണ് ഗുരുവായൂർ ക്ഷേത്ര സന്ദർശനം. പ്രധാനമന്ത്രിയായിരിക്കെ അദ്ദേഹം ഗുരുവായൂരിലെത്തി ശ്രീകൃഷ്ണ ക്ഷേത്രത്തിൽ ദർശനം നടത്തിയിരുന്നു. അന്നത്തെ കേരളത്തിലെ മുതിർന്ന കോൺഗ്രസ് നേതാവ് കെ കരുണാകരനായിരുന്നു അദ്ദേഹത്തോടൊപ്പം പ്രധാനമായും ഉണ്ടായിരുന്നത്.

1988: ശിവഗിരിയിൽ ശ്രീനാരായണ ഗുരുവിൻ്റെ സ്മരണയിൽ

1988ൽ ശ്രീനാരായണ ഗുരുവിൻ്റെ 150-ാം ജന്മവാർഷികവുമായി ബന്ധപ്പെട്ട ചടങ്ങിലും രാജീവ് ഗാന്ധിയും സോണിയ ഗാന്ധിയും പങ്കെടുത്തു. വർക്കലയിലെ ശിവഗിരി സന്ദർശനം കേരളത്തിലെ സാമൂഹിക നവോത്ഥാന പാരമ്പര്യത്തോടുള്ള അദ്ദേഹത്തിൻ്റെ രാഷ്ട്രീയ ഇടപെടലിൻ്റെ പ്രധാന ഉദാഹരണമായി കണക്കാക്കപ്പെടുന്നു. പിന്നീട് സോണിയ ഗാന്ധി തന്നെ 2015ൽ ശിവഗിരിയിലെ ചടങ്ങിൽ നടത്തിയ പ്രസംഗത്തിൽ രാജീവ് ഗാന്ധിക്കൊപ്പമുള്ള 1988ലെ സന്ദർശനം അനുസ്മരിച്ചിരുന്നു.

1989 ലെ ലോക്സഭാ തെരഞ്ഞെടുപ്പിൽ കോൺഗ്രസിന് അധികാരം നഷ്ടപ്പെട്ടതിനു ശേഷം രാജീവ് ഗാന്ധി വീണ്ടും കേരളത്തിലെത്തി. 1990ലെ ഈ സന്ദർശനം പ്രധാനമന്ത്രിപദം ഒഴിഞ്ഞ ശേഷമുള്ള അദ്ദേഹത്തിൻ്റെ കേരളത്തിലെ ആദ്യ പ്രധാന രാഷ്ട്രീയ സന്ദർശനമായിരുന്നു. എറണാകുളം മറൈൻ ഡ്രൈവിൽ കോൺഗ്രസ് പ്രവർത്തകരെ അഭിസംബോധന ചെയ്യുകയായിരുന്നു പ്രധാന പരിപാടികളിലൊന്ന്. രാജീവ് ഗാന്ധിയുടെ വരവ് വൈകിയതിനെ തുടർന്ന് അദ്ദേഹത്തെ കാത്തിരുന്ന ആയിരക്കണക്കിന് കോൺഗ്രസ് പ്രവർത്തകരെ പിടിച്ചിരുത്താൻ അന്നത്തെ കോൺഗ്രസ് നേതാവ് ടി എച്ച് മുസ്തഫ മണിക്കൂറുകളോളം പ്രസംഗിച്ച സംഭവവും പിന്നീട് ഏറെ ശ്രദ്ധ നേടി.

1991: അവസാന കേരള സന്ദർശനം

രാജീവ് ഗാന്ധിയുടെ കേരളത്തിലെ അവസാന സന്ദർശനം 1991 മെയ് മാസത്തിലായിരുന്നു. ലോക്സഭാ തെരഞ്ഞെടുപ്പ് പ്രചാരണത്തിൻ്റെ ഭാഗമായി മെയ് 10ന് അദ്ദേഹം കേരളത്തിലെത്തി. ശ്രീപെരുമ്പത്തൂരിൽ മെയ് 21ന് കൊല്ലപ്പെടുന്നതിന് വെറും 11 ദിവസം മുമ്പായിരുന്നു ഈ സന്ദർശനം. എറണാകുളം ഗസ്റ്റ് ഹൗസിൽ നിന്ന് വൈക്കം കാട്ടിക്കുന്നിലേക്കുള്ള സദ്ഭാവന പദയാത്ര അദ്ദേഹത്തിൻ്റെ അന്നത്തെ പരിപാടികളിൽ ശ്രദ്ധേയമായിരുന്നു. വിവിധ സ്ഥലങ്ങളിൽ കോൺഗ്രസ് സ്ഥാനാർഥികൾക്കായി അദ്ദേഹം പ്രചാരണം നടത്തി.

വടക്കൻ കേരളത്തിലും രാജീവ് ഗാന്ധി തെരഞ്ഞെടുപ്പ് പ്രചാരണം നടത്തിയിരുന്നു. കാസർകോട് ലോക്സഭാ മണ്ഡലത്തിലെ കോൺഗ്രസ് സ്ഥാനാർഥിയായിരുന്ന കെ സി വേണുഗോപാലിനും നിയമസഭാ സ്ഥാനാർഥികൾക്കും വേണ്ടി അദ്ദേഹം പ്രചാരണം നടത്തി. കാസർകോട് മുതൽ തലപ്പാടിവരെയുള്ള യാത്രയിൽ പി എ അഷ്റഫ് അലിയായിരുന്നു രാജീവ് ഗാന്ധിയുടെ വാഹനം ഓടിച്ചത്. 1991 മെയ് 10ലെ കേരള സന്ദർശനമാണ് രാജീവ് ഗാന്ധിയുടെ കേരളത്തിലെ അവസാന യാത്ര. അതിനുശേഷം വെറും 11 ദിവസങ്ങൾക്കകം ശ്രീപെരുമ്പത്തൂരിലെ തെരഞ്ഞെടുപ്പ് പ്രചാരണത്തിനിടെ അദ്ദേഹം കൊല്ലപ്പെട്ടു. അതുകൊണ്ടുതന്നെ മെയ് 10ലെ കേരള സന്ദർശനം പിന്നീട് ചരിത്രത്തിലെ ഒരു പ്രത്യേക ഓർമയായി മാറി.

രാജീവ് ഗാന്ധിയുടെ കേരള സന്ദർശനങ്ങൾ ഔദ്യോഗിക പരിപാടികളിൽ മാത്രം ഒതുങ്ങിയിരുന്നില്ല. കോൺഗ്രസ് സംഘടനയെ ശക്തിപ്പെടുത്തുന്നതിനും സംസ്ഥാനത്തെ വിവിധ സാമൂഹിക വിഭാഗങ്ങളുമായി ബന്ധം സ്ഥാപിക്കുന്നതിനും അദ്ദേഹം പ്രത്യേക ശ്രദ്ധ നൽകിയിരുന്നു. കെ കരുണാകരൻ ഉൾപ്പെടെയുള്ള നേതാക്കളുമായുള്ള അടുത്ത രാഷ്ട്രീയ ബന്ധം കേരളത്തിലെ കോൺഗ്രസ് രാഷ്ട്രീയത്തിൽ രാജീവ് ഗാന്ധിയുടെ സ്വാധീനം ശക്തമാക്കി. പ്രധാനമന്ത്രിയായിരുന്ന കാലത്ത് ദേശീയതലത്തിലെ വികസന- ആധുനികവൽക്കരണ അജണ്ട കേരളത്തിലും അവതരിപ്പിക്കപ്പെട്ടിരുന്നു.

ഒരു തലമുറയെ സ്വാധീനിച്ച സ്വപ്നം

ഇന്ത്യയെ 21-ാം നൂറ്റാണ്ടിലേക്ക് കൊണ്ടുപോകുക'' എന്ന രാജീവ് ഗാന്ധിയുടെ രാഷ്ട്രീയ സ്വപ്നം അദ്ദേഹത്തിൻ്റെ കാലത്ത് പൂർണമായി യാഥാർഥ്യമായില്ല. എന്നാൽ പിന്നീട് ഇന്ത്യ നേടിയ ടെലികോം വിപ്ലവവും ഐടി വളർച്ചയും ഡിജിറ്റൽ സമ്പദ് വ്യവസ്ഥയും യുവജനങ്ങളുടെ രാഷ്ട്രീയ പങ്കാളിത്തവും തദ്ദേശസ്വയംഭരണത്തിൻ്റെ ശക്തിപ്പെടലും വിലയിരുത്തുമ്പോൾ, 1980-കളിൽ അദ്ദേഹം മുന്നോട്ടുവച്ച ചില ആശയങ്ങളുടെ ദീർഘകാല പ്രസക്തി വ്യക്തമാണ്.1991 മേയ് 21-ന് വെറും 46-ാം വയസ്സിൽ ജീവിതം അവസാനിച്ചെങ്കിലും, ആധുനിക ഇന്ത്യയെക്കുറിച്ചുള്ള രാജീവ് ഗാന്ധിയുടെ രാഷ്ട്രീയ കാഴ്ചപ്പാട് ഇന്ത്യൻ ചരിത്രത്തിൽ ഇന്നും ചർച്ച ചെയ്യപ്പെടുന്നു. മരണാനന്തരമായി ഭാരതരത്നം ലഭിച്ച അദ്ദേഹത്തിൻ്റെ പേര് രാജ്യത്തിൻ്റെ രാഷ്ട്രീയ ചരിത്രത്തിലും സാങ്കേതിക ആധുനികവൽക്കരണത്തിൻ്റെ ചരിത്രത്തിലും ഒരുപോലെ പതിഞ്ഞുകിടക്കുന്നു. രാജീവ് ഗാന്ധിയുടെ ജീവിതം ഒരേസമയം പ്രതീക്ഷയുടെയും ആധുനികതയുടെയും രാഷ്ട്രീയ പരീക്ഷണങ്ങളുടെയും വലിയ വിജയങ്ങളുടെയും കടുത്ത വിവാദങ്ങളുടെയും അപ്രതീക്ഷിത ദുരന്തത്തിൻ്റെയും ചരിത്രമാണ്.

---------------

Hindusthan Samachar / CHANDHU CHANDRASEKHAR